-- 23 lutego 2015 --
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej a prawo autorskie.

-- Autor: Szymon Drabczyk --

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, którego celem jest zapewnienie poszanowania prawa unijnego w wykładni i stosowaniu, to obok Komisji Europejskiej i sądów państw członkowskich, podstawowy filar systemu ochrony prawnej Unii. W swoim orzecznictwie dokonuje interpretacji i rozwija prawo unijne, które obejmuje również przepisy z zakresu prawa własności intelektualnej , w tym prawa autorskiego i praw pokrewnych. Należy jednak pamiętać, że w odróżnieniu od wielu innych ważnych dziedzin funkcjonowania UE, w tym jednolitego rynku, regulacje dotyczące prawa autorskiego i praw pokrewnych zawarte w prawie UE zasadniczo ograniczone są do harmonizacji prawa krajowego w tym zakresie. Nie występują tu bowiem żadne jednolite unijne „autorskie i pokrewne” prawa podmiotowe -ustanowione na przykład mocą unijnych rozporządzeń.

Mamy natomiast do czynienia z unijnymi dyrektywami, które poprzez implementację w państwach członkowskich prowadzą do niwelowania różnic między krajowymi systemami ochrony praw autorskich i pokrewnych, a nierzadko służą też zapobieganiu tworzenia się zróżnicowań, działając niejako wyprzedzająco2 . Jako przykład można podać Dyrektywę 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym3 , którą przyjęto w celu stworzenia zharmonizowanych ram prawnych na rynku wewnętrznym, zapewniających brak zakłóceń wynikających z różnorodności przepisów państw członkowskich oraz w celu umożliwienia dostosowania do nowych form eksploatacji praw i nowych form wykorzystania i rozwoju technologicznego4 .
Należy jednak pamiętać, iż podstawowe instrumenty ochrony prawa UE, w których zastosowanie włączony jest Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, stanowią kierowane do niego bezpośrednie skargi i odesłania prejudycjalne oraz wnioski o wydanie opinii w sprawie zgodności przewidywanej umowy międzynarodowej, którą zamierza zawrzeć Unia Europejska, z prawem Unii. Właściwie jedynym do tej pory przykładem skorzystania przez Trybunał z kompetencji do kontroli umów międzynarodowych z dziedziny praw autorskich była Opinia 1/94 z dnia 15 listopada 1994 r., dotycząca ewentualnego przystąpienia UE i jej państw członkowskich do Porozumienia TRIPS5,6 , . Lecz po tym jak Parlament Europejski 4 lipca 2012 r. odrzucił Umowę w sprawie zwalczania handlu towarami podrobionymi (ACTA), Komisja Europejska wycofała z Trybunału Sprawiedliwości UE swój wniosek o opinię w tej sprawie. W sumie, na podstawie artykułu 258 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE7 )Komisja Europejska kieruje do Trybunału Sprawiedliwości rocznie nieco ponad pół setki skarg na państwa członkowskie UE, zarzucając uchybianie zobowiązaniom, które na nich ciążą na mocy unijnego prawa. Najczęściej formułowany zarzut to brak implementacji lub niepełna, wadliwa implementacja unijnej dyrektywy.
W odniesieniu do implementacji dyrektyw, służących zbliżeniu ustawodawstw państw członkowskich w dziedzinie prawa autorskiego i praw pokrewnych, skargi Komisji zdarzały się stosunkowo rzadko. Z postępowań, które zakończyły się wyrokiem Trybunału, warto wymienić sprawę C-53/05 Komisja Europejska przeciw Portugalii; orzeczenie z 6.07.2006 r8. , jest chyba najświeższym przykładem tego typu. W orzeczeniu Trybunał potwierdził zarzut Komisji, że Portugalia dokonała nieprawidłowej transpozycji artykułu 5 (w związku z art. 1) Dyrektywy Rady 92/100/EWG z dnia 19 listopada 1992 r. w sprawie prawa najmu i użyczenia oraz niektórych praw pokrewnych prawu autorskiemu w zakresie własności intelektualnej.

Moc orzeczeń Trybunału.

Jeżeli w Trybunale zapadnie wyrok przeciwko państwu członkowskiemu UE, powinno ono podjęć niezbędne środki w celu zastosowania się do orzeczenia. Gdy się nie zastosuje się do jego postanowień, to na mocy art. 260 TFUE Komisja Europejska może wszcząć kolejne postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom. Jeżeli zaś finałem takiego postępowania będzie stwierdzenie Trybunału, że dane państwo członkowskie nie zastosowało się do jego wcześniejszego wyroku, to może na to państwo nałożyć ryczałt lub okresową karę pieniężną. A bywa, że nakłada i ryczałt, i karę pieniężną liczoną w tysiącach, dziesiątkach lub setkach tysięcy euro dziennie. Problematyka prawa autorskiego i praw pokrewnych jest także często przedmiotem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE wtedy, gdy odpowiada on na pytania sądów krajowych dotyczące wykładni, ewentualnie ważności prawa UE, czyli orzeka w trybie prejudycjalnym. I tak na przykład szwedzki sąd apelacyjny9 na jesieni 2012 r. zwrócił się do Trybunału Sprawiedliwości UE z czterema pytaniami w celu uzyskania od Trybunału odpowiedzi, które byłyby wykładnią art. 3 ust. 1 Dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym. Ta wykładnia Trybunału z kolei byłaby wskazaniem dla sądu krajowego, jak rozstrzygnąć spór, który do niego trafił, spór pomiędzy N. Svenssonem, S. Sjögrenem, M. Sahlmaną i P. Gadd, z jednej strony, a Retriever Sverige AB z drugiej, w przedmiocie odszkodowania z tytułu naprawienia szkody poniesionej przez wnioskodawców zgodnie z ich twierdzeniem, w wyniku zamieszczenia na stronie internetowej pozwanej spółki linków („hiperlinków”), odsyłających do artykułów prasowych, do których mają oni prawa autorskie. Kluczowe pytanie, z czterech skierowanych, było następujące: „Czy okoliczność, że ktokolwiek inny niż posiadacz praw autorskich do określonego utworu zamieszcza na swej witrynie internetowej odsyłający do tego utworu link, na który można kliknąć, stanowi publiczne udostępnienie w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym?”10 . Wyrok Trybunału z 13 lutego 2014 r.11 przyniósł następującą odpowiedź: „Artykuł 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym należy interpretować w ten sposób, że nie stanowi czynności publicznego udostępnienia w rozumieniu tego przepisu udostępnienie na stronie internetowej linków, na które można kliknąć, odsyłających do utworów chronionych ogólnie dostępnych na innej stronie internetowej.”12
Pomijając niuanse, orzeczenie Trybunału należy odczytać jako potwierdzenie, że właściciel strony internetowej może, bez zezwolenia podmiotu praw autorskich, odesłać za pośrednictwem hiperlinku do wolnodostępnych na innych stronach internetowych utworów chronionych. I to nawet wtedy, kiedy internauci klikający na link odnoszą wrażenie, że utwór jest im prezentowany ze strony zawierającej link13 . Warto przy tym zauważyć, iż wyroki Trybunału w trybie prejudycjalnym mają charakter orzeczeń wstępnych i to zawsze do sądu krajowego należy rozstrzygnięcie danej sprawy. Jednak sąd krajowy w tym rozstrzygnięciu musiał zastosować normy prawa z uwzględnieniem wykładni dokonanej przez Trybunał Sprawiedliwości UE. Również inne sądy krajowe państw członkowskich UE są zobowiązane kierować się orzeczeniem Trybunału, kiedy spotykają się z podobnym problemem. Swoją drogą, to dzięki instytucji pytań prejudycjalnych Trybunał Sprawiedliwości UE odgrywa ważna rolę w zapewnieniu, żeby uprawnienia jednostek wynikające z prawa UE mogły być efektywnie egzekwowane w krajowych porządkach prawnych. Szkoda, że działalność a w szczególności orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej na polu prawa autorskiego, nie jest należycie w Polsce dostrzegana i doceniana. Póki co, jedynie zagrożenie sankcją czy wisząca kara finansowa mobilizuje państwa członkowskie UE do przestrzegania prawa UE, w tym prawa autorskiego. Tymczasem orzeczenia prejudycjalne (corocznie Trybunał wydaje co najmniej kilka ważnych w tym zakresie) pozwalają doprecyzować rozumienie norm zawartych w aktach prawa unijnego, odnoszących się do prawa autorskiego. Wykładnia Trybunału jest wyjątkowo cenna, bo w prawie autorskim na poziomie unijnym (podobnie zresztą jak i krajowym) często występują pojęcia nieostre, niejednoznaczne. Orzecznictwo Trybunału to, poza tym, istotne wsparcie w staraniach jednostek w dochodzeniu swych praw. Znajomość dorobku Trybunału, bieżące śledzenie jego działalności14 jest więc dziś niezbędne, także dla uczestników rynku medialnego.


1.Będąca częścią prawa pierwotnego Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej w artykule 17 ust. 2 stwierdza: Własność intelektualna podlega ochronie.
2. Helena Żakowska-Henzel: Rynek wewnętrzny Unii Europejskiej a prawo własności intelektualnej, Instytut Wydawniczy EuroPrawo, Warszawa 2013, zwłaszcza s. XIX – XXI oraz XXIII- 131 - 185
3.Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym , Dz. U. UE L 167 z 22.06.2001r.
4.Bardzo krytyczne oceny tej dyrektywy, wskazujące na wielką dysproporcje między głoszonymi celami jej przyjęcia a niedoskonałością ostatecznie zawartych w niej rozwiązań, znalazły się w Opinii rzecznika generalnego Paola Mengozziego przedstawionej 7.03.2013 r. w Trybunale Sprawiedliwości UE w związku ze sprawą C-521/11 Amazon.com (Opinia dostępna pod adresem internetowym: http://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf?docid=134581&mode=req&pageIndex=1&dir=&occ=first&part=1&text=&doclang=PL&cid=80781)
5.Porozumienie w sprawie Handlowych Aspektów Praw Własności Intelektualnej (ang. Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights) - Obwieszczenie Ministra Spraw Zagranicznych z dnia 12 lutego 1996 r. w sprawie publikacji załączników do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), (Dz.U. 1996 nr 32 poz. 143)
6. Opinia 1/94 Trybunału z dnia 15 listopada 1994 r. Trybunał dokonał w niej doprecyzowania kompetencji Wspólnoty Europejskiej do zawierania umów międzynarodowych w dziedzinie usług i ochrony własności intelektualnej. (Opinia dostępna pod adresem: http://curia.europa.eu/arrets/TRA-DOC-PL-AVIS-C-0001-1994-200406763-06_00.html)
7.Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej(Dz. Urz. UE 2010/C 83/01 z 30.03.2010 r. s. 47)
8.Wyrok Trybunału z dnia 6 lipca 2006 r. sprawie C 53/05 mającej za przedmiot skargę o stwierdzenie, na podstawie art. 226 WE, uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, wniesioną w dniu 9 lutego 2005 r., Komisja Wspólnot Europejskich przeciw Republice Portugalii. (Wyrok dostępny pod adresem: http://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf?text=&docid=56301&pageIndex=0&doclang=PL&mode=req&dir=&occ=first&part=1
9.Svea hovrätt
10. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Svea hovrätt (Szwecja) w dniu 18 października 2012 r. - Nils Svensson, Sten Sjögren, Madelaine Sahlman, Pia Gadd przeciwko Retreiver Sverige AB ( Wniosek dostępny pod adresem: http://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf?docid=130286&mode=req&pageIndex=1&dir=&occ=first&part=1&text=&doclang=PL&cid=115372 )
11. Wyrok Trybunału z dnia 13 lutego 2014 r. w sprawie C 466/12 Nils Svensson i in./ Svea hovrätt. (Wyrok dostępny pod adresem: http://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf?docid=147847&mode=req&pageIndex=1&dir=&occ=first&part=1&text=&doclang=PL&cid=115372 )
12.Dla uproszczenia pominięto tu drugi punkt sentencji wyroku.
13.Komunikat prasowy Trybunału Sprawiedliwości nr 20/14 z 13.02.2014 r. ( Dostępny pod adresem: http://curia.europa.eu/jcms/upload/docs/application/pdf/2014-02/cp140020pl.pdf )
14Bardzo dobrze pełni funkcję informacyjną portal internetowy Trybunału: http://curia.europa.eu


Autor

Szymon Drabczyk

Szymon Drabczyk - absolwent specjalizacji stosunki międzynarodowe na Wydziale Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Wykładowca na Wydziale Administracji i Nauk Społecznych Politechniki Warszawskiej. W pracy dydaktycznej i naukowej zajmuje się problematyką integracji europejskiej, zwłaszcza systemem instytucji i prawa UE.

Artykuły powiązane

Czy Komisja Prawa Autorskiego ma sens?
Mec. Wojciech Z. Dziomdziora - 16 marca 2012
Debiutując na forum Przyjaznego Prawa Autorskiego chciałbym tym samym dokonać pierwszej nieśmiałej próby podsumowania prac nowej Komisji Prawa Autorskiego. Mam w niej...

OPINIE EKSPERTÓW

W swej praktyce zawodowej daję pierwszeństwo prawu w działaniu, dlatego też przed długi czas skutecznie opierałem się namowom aby przygotować...

Mec. Andrzej Kazimierz Kaczorowski.

Od kilku lat ozz-y toczą z użytkownikami spory o wysokość opłat za korzystanie z praw autorskich i praw pokrewnych. Wielu przedsiębiorców..

Joanna Leitgeber

Debiutując na forum Przyjaznego Prawa Autorskiego chciałbym tym samym dokonać pierwszej nieśmiałej próby podsumowania prac nowej Komisji Prawa...

Mec. Wojciech Z. Dziomdziora